La regiun ei denton vegnida colonisada gia ditg avon. La stad 1935 han ins eruiu sil Munt sogn Gieri, el sidost digl areal pli stretg dil casti, in habitadi retic-illiric dil temps da fier (800/750-15 a.Cr.), sut il qual schai in habitadi pli vegl dil temps da bronz (2300-2200-800/750 a.Cr.). Gia 1811 era vegniu alla glisch en ina cava da glera giusut il vitg ina banera da bronz cun tagl elliptic dil tip lumbard.

La cadeina da muntognas per liung dil Flem – aschia senumna igl ual che cula a val profund ella cavorgia sper la baselgia – era cun sias costas teissas sco ei para bein adattada per la defensiun dalla populaziun.

Martin Luther ha publicau ils 13 d’october 1517 ella Schlosskirche a Wittenberg en Tiaratudestga las 95 tesas, las qualas criticavan rigurusamein las mendas ella baselgia. La reformaziun en Svizra ei succedida surtut naven da Turitg. Huldrich Zwingli (1484-1531) era activs leu el Grossmünster sco schinumnau „spiritual secular“. 1525 ha il cussegl grond turitges approbau ils postulats da Zwingli per ina reforma dalla baselgia e per midadas politicas ed economicas (secularisaziun dallas claustras, reforma dil dretg da tscheins e da terren etc.). Gia fetg baul ei la nova cardientscha era sederasada el Grischun. Johannes Comander, 1523 plevon dil marcau da Cuera, veva studegiau 1502/03 cun Huldrich Zwingli teologia a Basilea.

Denton co ei la reformaziun vegnida aschi baul a Vuorz? La motivaziun ei bein stau las carplinas e disputaziuns confessiunalas dils schinumnai artechels da 1524/26 ed ils disputs religius da 1526 a Glion. Igl iniziant ei staus tenor ina detga dalla claustra il pader/plevon Cunzin. El duei ver detg in gi ella baselgia S. Leodegar: „oz messa e mai pli“. Quella ga duei la vischnaunca ver decidiu da surprender la nova cardientscha e dapi lu fuorma ella ina pintga enclava confessiunala.

En Svizra ha la persecuziun da strias cuzzau dil 15avel tochen el 18avel tschentaner. En quei interval ein circa 3400 dunnas ed umens vegni maltractai e mazzai, e quei en regiuns catolicas e reformadas. Mintgin saveva suspectar e tgisar mintgin, ed ina ga che quella persuna era vegnida el mulin dalla „nungiurisdicziun“ astgava ella strusch quintar da vegnir salvada. Essend che las persunas inculpadas snegavan igl emprem tuttas accusaziuns, stuevan ellas pitir la tortura entochen ch’ellas confessavan tut, era il pact cul giavel. Mo paucs pudevan resister allas torturas e vegnevan declarai innocents.

A Vuorz han ils process da strias entschiet igl onn 1652 cun ina sentenzia a mort da Thrina Joss Jon Ping da Vuorz. Dils protocols da dertgira resultescha ch’ins ha executau 12 persunas e bandischau 2. Sulettamein 5 ein vegnidas liberadas. 1718 han ils dus davos process da strias giu liug a Vuorz. Ils derschaders han bandischau Regula Conzin. Anna digl Ambrosi ei vegnida declarada innocenta. Las duas petgas da crap d’ina anteriura fuortga sin via viers la ruina dil casti Munt sogn Gieri ein perdetga da quels temps. Cheu han strias e striuns supponi ed auters malfatschents anflau lur fin vid la fuortga.

Ella vischinonza dalla baselgia reformada (ca. 100 m plinengiu dalla vart dretga dalla via) secatta la casa paterna digl emigrant Anton Cadonau (1850-1929). Las pli impurtontas staziuns da sia veta che han menau al success professiunal extraordinari ein las suandontas: Vuorz, Cuera, Hamburg, Singapore, Paris.

Surtut duront il 19avel tschentaner era il cantun Grischun fermamein pertuccaus dall’emigraziun. Documents historics descrivan ils viadis ell’America sur la mar furibunda, nua ch’ins stueva mintgaton seligiar sil bastiment vid il letg per buca vegnir fiers giun plaun.

Caracteristic pils onns 60 dil davos tschentaner ei ina conjunctura aulta che pareva da maina prender fin e ch’ei carschida aunc tochen els onns 70. El medem interval sesvidavan ils vitgs muntagnards. Surtut nossa giuventetgna encureva ed anflava lavur e bien gudogn ella bassa. L’arrundaziun ha caschunau era a Vuorz ina concentraziun dils beins purils (mecanisaziun, augment dil diember da muvel) ed aunc dapli emigraziun. Ina via tschocca?

Da 1965 naven fan ins ils emprems mudests pass en direcziun dil sport d’unviern e scuviera en quel in grond potenzial pigl avegnir. L’uniun da traffic da Vuorz ponderescha da construir runals a Scuein, Alp Dado e Siel-Buriz (ad Andiast). Igl onn 1968 vegn il runal Scuein mess en funcziun a Vuorz. Ils 18-12-1972 entscheiva l’avertura dil Péz d’Artgas cun la fundaziun dallas Pendicularas Péz d’Artgas SA (oz Pendicularas Breil-Vuorz-Andiast SA). Egl onn 2003 ha l’interpresa contonschiu per l’emprema ga ina sviulta da frs. 6 milliuns. Oz lavuran 13 emploiai stabels e varga 70 emploiai stagiunals per la pli gronda interpresa dallas treis vischnauncas (senza las scolas per sports da neiv che porschan medemamein varga 40 plazzas da stagiun).