L’excellenta situaziun dil vitg sin ina terrassa surveseivla era predestinada per survigilar e defender la val. Perquei fa ei buca surstar ch’ei ha dau cheu sin in pign spazi quater castials ni fortezias habitai tschentaners alla liunga.

Ina semeglionta cumulaziun da castials anfl’ins el Grischun mo aunc ella Tumliasca. Il cumplex fortificau dil temps medieval Munt sogn Gieri ei il pli vegl ed impurtont dalla Surselva. In monument singular. Gia el testament da Tello digl onn 765 ed egl urbari dils beins imperials dalla mesadad dil 9avel tschentaner vegn numnau en quei liug in casti – igl „agnum super castellum“ – ed ina baselgia. Il casti apparteneva igl emprem alla claustra da Mustér, lu agl uestg da Cuera e pli tard sco casti feudal als signurs da Razén. La pli gronda impurtonza ha il segneradi dil Munt sogn Gieri giu el 14/15avel tschentaner, surtut sco dertgira aulta da Vuorz. Pér 1734 ei il casti vegnius en possess dalla vischnaunca da Vuorz.

Els onns 1997 – 2001 succeda ina restauraziun en etappas tras la fundaziun fundada egl onn 1996. En connex cun la conservaziun da quei monument ei, en collaboraziun cun las persunas participadas ed ils uffecis participai alla restauraziun, in guid d’art en elavuraziun.

La baselgia parochiala evangelica da Vuorz ei vegnida baghegiada egl 11avel tschentaner sco secunda baselgia sper la baselgia pli veglia sil Munt sogn Gieri.

1330 ei la baselgia vegnida engrondida e picturada d’in artist fetg talentau. Aunc oz enconusch’ins buca il num e la derivonza dil meister da Vuorz. Perquei han ins dau ad el il num da Vuorz, il liug nua che sia pli gronda ovra secatta. El ei senza dubi in dils pli impurtonts picturs artists dalla gotica (emprema mesadad dil 14avel tschentaner). Amaturs dalla cultura e dalla historia da lunsch entuorn admiran ils frescos dil meister da Vuorz che representan il ciclus dalla passiun. Dil reminent fuorma Vuorz in’enclava ell’entira regiun: sco sulet vitg ha Vuorz surpriu el temps dalla reformaziun la cardientscha protestanta.

La baselgia parochiala ei aviarta denter las 9.00 e las 18.00 uras. In guid d'art san ins cumprar all'entrada dalla baselgia.

Il pli spectacular ei bein il casti Grotta. Sco in igniv da tschéss taccan las treis alzadas da mirs dil 13avel tschentaner sigl ur d’ina preit-crap verticala. Ils mirs interns e las parts dil tetg vegnan formai dil grep surpendent.

Tenor documents dil 14 e 15avel tschentaner era quei la sedia principala dalla pli impurtonta famiglia dalla Surselva, dalla quala derivan d.a. castellans e landrehters (caus-ligia). Tenor ina legenda duei igl emprem possessur, Jodokus von Scrottenstein, esser staus in castellan fetg despotic. Ils habitonts dil casti contonschevan probablamein lur dimora sur ina punt da lenn. Oz descendan ils visitaders ina via teissa ed entran el casti tras ina porta bassa.

1978, en in temps difficil per la vischnaunca da Vuorz (muort depopulaziun e sperdita da plazzas da lavur era il vitg vegnius en ina situaziun economica precara), vegn la Corporaziun Ucliva (da quei temps Chigiosch) fundada, la quala veva sco finamira da realisar a Vuorz in hotel che porta al vitg in nez economic optimal cun aschi paucas grevezias sco pusseivel per la natira e la cuntrada.

1997/98 ei igl Ucliva vegnius distinguius sco „hotel ecologic svizzer digl onn“. La stad 2002 ei la cuschina vegnida premiada cul label „Goût Mieux“ dil WWF. Menaschis da „Goût-Mieux“ surveschan sapientivamein a lur hosps products biologics, stagiunals ed indigens d’emprema qualitad e porschan mintga gi spisas specialas. Dapi il november 2003 ei il hotel ultra da quei premiaus cun tschun capricorns per siu menaschi cuzzeivel. Dapli informaziuns.

L’Ogna da Pardiala ei ina cuntrada alluviala da 55 hectaras d’impurtonza naziunala. Il territori dall’ogna sestenda el funs dalla val denter Tavanasa e Rueun sin circa 750 m altezia.

Cuntradas alluvialas sefuorman leu nua che l’aua e la tiara vegnan en contact ina cun l’autra. Muort il livel dall’aua variont vegn continuadamein purtau naven e menau neutier material, aschia ch’ei sefuorma ina dallas cuntradas las pli dinamicas ed interessantas insumma. En quella zona protegida san ins observar rivauns cumins, petgaspinas, volvatgaus, cots da matg ed auters utschals che audan tier las specias periclitadas. L’ogna da Pardiala ei era in ambient grondius per raunas, piutschas, rustgs, siarps, utschals ed insects.

En Svizra dat ei 233 cuntradas alluvialas d’impurtonza naziunala. Ellas ein protegidas entras in inventari dallas cuntradas alluvialas, perquei ch’ellas ein da gronda valur biologica per l’entira Svizra.

La regiun da vacanzas Breil-Vuorz-Andiast cun sia regiun da viandar e da skis al pei dil Durschin (3421 m) e dil Hausstock (3158 m) ei, viu dalla dimensiun sco grondezia, canera e traffic, franc ed explicitamein buca da cumparegliar cun Tavau, cun l’Arena dallas Alps ni cun Savognin.

La grondezia da questa stupenta regiun da vacanzas ei claramein sia dimensiun surveseivla e ses vitgs muntagnards e genuins caracterisai dall’agricultura biologica e d’in turissem moderau. Ni sco quei ch’ils hospitonts a Breil-Vuorz-Andiast han per moda da dir: „pign, mo fin“ – per franc buca lungurus, semplamein senza hectica.

In’oasa da vacanzas sco strusch in’autra, era concernent ils prezis e surtut per famiglias. Detagls tier tut ils temas sco era informaziuns da pernottaziun anfleis Vus silla pagina d’internet dalla regiun da vacanzas Breil-Vuorz-Andiast.